Zasady dotyczące postępowania sądowego w sprawach odwołań od decyzji organów rentowych i orzeczeń wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności (postępowanie przed sądem pierwszej i drugiej instancji) 

          I. Inicjowanie przez stronę postępowania przed sądem właściwym do rozpoznawania odwołań od decyzji organów. 

Po wydaniu decyzji przez organ, stronie – co do zasady – przysługuje prawo wniesienia odwołania od decyzji organu do sądu. W zależności od rodzaju sprawy, w sprawach  zakresu ubezpieczeń społecznych, właściwy jest bądź Sąd Okręgowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (domniemanie właściwości), bądź Sąd Rejonowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (sprawy wyraźnie wskazane). Właściwość miejscowa sądu odnosi się do miejsca zamieszkania strony. 

Na etapie wnoszenia odwołania popełniane są liczne błędy, które wydłużają tok postępowania.
Żeby skutecznie wnieść odwołanie należy przede wszystkim zapoznać się z pouczeniami znajdującymi się pod wydaną przez organ decyzją.
Może bowiem okazać się, że przed wystąpieniem na drogę sądową należy „dokończyć” etap postępowania administracyjnego (np. od decyzji Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o niepełnosprawności odwołujemy się do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności itp.).
Wniesienie odwołania do sądu „przedwcześnie” skutkuje odrzuceniem odwołania.
Podobny skutek niesie za sobą wniesienie odwołania po terminie (czyli spóźnione wniesienie odwołania)

*odrzucając odwołanie sąd nie bada merytorycznie sprawy, przyczyny odrzucenia odwołania mają charakter formalny. Odrzucenie to nie to samo co oddalenie odwołania.
Oddalenie odwołania może nastąpić dopiero po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w przypadku stwierdzenia, że odwołanie jest niezasadne.
Istnieje, w uzasadnionych sytuacjach, możliwość przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Przekroczenie terminu musi jednak nastąpić z przyczyn niezależnych od odwołującego się i nie może być nadmierne. Konieczne jest jednak ZŁOŻENIE WNIOSKU O PRZYWRÓCENIE TERMINU DO WNIESIENIA ODWOŁANIA.
Składając wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania należy jednocześnie wnieść odwołanie.
Odwołanie powinno być zaadresowane do sądu ale złożone do organu.
Co do zasady odwołanie od decyzji organu wnosi się więc w terminie miesiąca od otrzymania decyzji (od doręczenia decyzji) do organu. Organ zaś w terminie do 30 dni przekazuje je wraz z odpowiedzią na odwołanie i z aktami sprawy administracyjnej do sądu.

*Jeśli omyłkowo strona wniesie odwołanie bezpośrednio do sądu, (w sytuacji gdy odwołanie jej przysługuje), sąd przesyła odpis odwołania organowi, zobowiązując go jednocześnie do udzielenia odpowiedzi i żąda udostępnienia sądowi akt organu. Wydłuża to postępowanie przed sądem.
(podstawa prawna art. 459 i n. kodeksu postępowania cywilnego- dalej: k.p.c.).
Odwołanie powinno, tak jak każde pismo procesowe, spełniać określone warunki. Warunki te określone są w kodeksie postępowania cywilnego.(podstawa prawna art. 477 10 §1 k.p.c., art. 125, 126 k.p.c).

Odwołanie powinno zawsze zawierać:
– oznaczenie sądu, do którego jest skierowane;
– imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników oraz miejsce ich zamieszkania, siedziby a także wskazanie numeru PESEL strony
-wskazanie wartości przedmiotu sporu (jeśli można tę wartość określić)
– oznaczenie rodzaju pisma (tu: odwołanie)
– oznaczenie zaskarżonej decyzji, orzeczenia
– zwięzłe przytoczenie zarzutów i wniosków oraz ich uzasadnienie, wskazanie faktów, dowodów, na których strona opiera swoje twierdzenie (uw. wniosek o zmianę zaskarżonej decyzji/orzeczenia # wniosek o uchylenie zaskarżonej decyzji/orzeczenia),
-podpis (ubezpieczonego, osoby odwołującej się od orzeczenia, przedstawiciela ustawowego, pełnomocnika)
– wymienienie załączników.
Do odwołania należy dołączyć wskazane załączniki. Ponadto wszystkie dokumenty powinny być złożone wraz z odpisami dla strony przeciwnej- czyli zawsze co najmniej w 2 egzemplarzach. Jeżeli w sprawie działa pełnomocnik, do odwołania dołączamy pełnomocnictwo.

*Jeśli odwołanie nie spełnia warunków formalnych, sąd wzywa do ich uzupełnienia w terminie tygodniowym pod rygorem zwrócenia pisma. Pismo zwrócone skutecznie nie wywołuje żadnych skutków procesowych. Może to oznaczać, że decyzja uprawomocni się. Skutek będzie taki, jak gdyby odwołanie w ogóle nie zostało złożone -podstawa prawna art. 130 k.p.c.. Konieczność uzupełnienia braków formalnych wydłuża tok postępowania.

Odwołanie jest ściśle związane z zakresem zaskarżonej decyzji. Jeżeli odwołanie zawiera nowe żądanie sąd przekazuje je do rozpoznania organowi rentowemu (podstawa prawna art. 477 10 §2 k.p.c.).

          II. Przebieg postępowania sądowego, po skutecznym wniesieniu odwołania. 

Po ocenie przez sąd, że odwołanie zostało skutecznie wniesione, sąd doręcza stronie odpis odpowiedzi na odwołanie i zakreśla termin na ustosunkowanie się do odpowiedzi na odwołanie, zajęcie aktualnego stanowiska i zgłoszenie ewentualnych wniosków dowodowych. 

Po ocenie przez sąd, że odwołanie zostało skutecznie wniesione, sąd doręcza stronie odpis odpowiedzi na odwołanie i zakreśla termin na ustosunkowanie się do odpowiedzi na odwołanie, zajęcie aktualnego stanowiska i zgłoszenie ewentualnych wniosków dowodowych.
*ważne jest zrozumienie jakim faktom organ zaprzecza, bo je należy udowodnić, żeby uzyskać korzystne rozstrzygnięcie. Jeżeli w odwołaniu nie znalazły się wnioski dowodowe w tym zakresie, należy je zgłosić w piśmie procesowym.
Sąd może jednocześnie wyznaczyć też termin rozprawy, o którym zawiadamia stronę lub na który wzywa stronę do osobistego stawiennictwa celem jej przesłuchania. Jeśli został zgłoszony wniosek dowodowy o przesłuchanie świadków, sąd także wzywa ich na rozprawę.
Sąd może jednak w pierwszej kolejności wydać postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego sądowego, lub postanowienie o dopuszczeniu dowodu z zeznań świadków „na piśmie” (kolejno strona zostanie wówczas zobowiązana do złożenia listy pytań do świadków).

Dowód z opinii biegłego sądowego jest często najistotniejszym dowodem w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Ocena bowiem np. stopnia niepełnosprawności wymaga wiadomości specjalnych. Opinia biegłego sądowego powinna zawierać uzasadnienie.
Jeżeli opinia jest niejasna, wadliwa można żądać ustnego lub pisemnego uzupełnienia opinii lub jej wyjaśnienia, a także dodatkowej opinii tych samych lub innych biegłych (podstawa prawna art. 278 i n. k.p.c.).
Jeżeli zostały wyjaśnione wszystkie wątpliwości istotne dla rozstrzygnięcia sąd może pominąć pozostałe wnioski dowodowe.
Jeżeli strona uważa, że sąd uchybił przepisom postępowania, powinna zgłosić zastrzeżenia do protokołu rozprawy (art. 162 k.p.c.). Jest to istotne w sytuacji, gdyby orzeczenie okazało się niekorzystne i strona będzie wnosić apelację do sądu wyższej instancji.

          III. Zakończenie postępowania sądowego. 

Po zgromadzeniu całego materiału dowodowego w sprawie sąd zamyka rozprawę i wydaje wyrok, może jednak również odroczyć publikację orzeczenia (art. 326 § 1 k.p.c.).
*Jeżeli publikacja wyroku jest odroczona, sąd- odmiennie niż o rozprawach- nie zawiadamia o tym strony, która nie była obecna na rozprawie. Od ogłoszenia wyroku biegną jednak terminy do zgłoszenia wniosku o uzasadnienie wyroku, którego złożenie jest niezbędne, jeśli chce się wnieść apelację. Należy więc bezzwłocznie dowiedzieć się jaka była treść wyroku.
Postępowanie sądowe jest dwuinstancyjne. Każda ze stron postępowania może, po uprzednim złożeniu wniosku o uzasadnienie wyroku, zaskarżyć wyrok do sądu wyższej instancji.
Sąd może również zamknąć rozprawę na posiedzeniu niejawnym, wówczas na tym samym posiedzeniu sąd wydaje wyrok (art. 326 1 k.p.c.). Taki wyrok wraz z pouczeniami doręczany jest stronie z urzędu.
Sąd może zmienić zaskarżoną decyzję (w przypadku uwzględnienia odwołania) lub oddalić odwołanie (jeśli nie ma podstaw do jego uwzględnienia), w nielicznych przypadkach sąd może uchylić zaskarżoną decyzję (rażące naruszenie przepisów, nowe okoliczności) (art. 477 14 k.p.c.).

*Jeżeli żadna ze stron nie złożyła w terminie tygodnia wniosku o sporządzenie i doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem postępowanie sądowe kończy się na etapie sądu pierwszej instancji. Wyrok sądu pierwszej instancji staje się prawomocny. Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy lub inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 363 §1, 365 §1 k.p.c.).

Jeżeli strona nie zgadza się z treścią wyroku powinna dokładnie wysłuchać, bądź zapoznać się z pouczeniami sądu.
Sąd zawsze poucza stronę niereprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika o terminach i sposobie zaskarżenia orzeczenia.
Ażeby skutecznie zaskarżyć orzeczenie należy w terminie tygodnia od ogłoszenia orzeczenia złożyć wniosek o pisemne uzasadnienie wyroku (w całości lub w części np. w zakresie któregoś z punktów wyroku) oraz wniosek o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem (*sąd nie doręcza z urzędu wyroków ogłoszonych na posiedzeniu jawnym) – art.328 k.p.c.. Kolejno zaś, po otrzymaniu odpisu wyroku z uzasadnieniem, należy wnieść apelację. Apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok (choć jako adresata wskazuje się sąd wyższej instancji), w terminie dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem – art.369 § 1 k.p.c., chyba, że termin na sporządzenie uzasadnienia został przedłużony, wówczas apelację można wnieść w terminie trzytygodniowym.
* spóźnione złożenie wniosku o uzasadnienie wyroku, spóźnione wniesienie apelacji będą skutkować odrzuceniem wniosku, czy apelacji.
* złożenie apelacji warunkowane jest wcześniejszym złożeniem wniosku o uzasadnienie wyroku, brak złożenia wniosku o uzasadnienie skutkuje brakiem możliwości skutecznego wniesienia apelacji.

Apelacja powinna czynić również zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego. Dodatkowo w zarzutach apelacji powinno się wskazać fakty ustalone przez sąd pierwszej instancji niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy lub istotne dla rozstrzygnięcia fakty nieustalone przez sąd pierwszej instancji. Jeżeli wskazuje się na nowe fakty i dowody należy uprawdopodobnić, że ich powołanie przed sądem pierwszej instancji nie było możliwe. (art. 368 k.p.c.). 

Sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne a strona nie złożyła wniosku -w apelacji lub odpowiedzi na apelację- o przeprowadzenie rozprawy (art. 374 k.p.c.).
Sąd drugiej instancji może uzupełnić postępowanie dowodowe, może jednak pominąć wnioski stron w tym przedmiocie. Sąd drugiej instancji, co do zasady rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia (bierze pod uwagę zarzuty strony) chyba, że zachodzi nieważność postępowania, którą sąd drugiej instancji bierze pod uwagę z urzędu (art. 378,379,381 k.p.c.).
Sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację.
Sąd drugiej instancji:
– oddala apelację jeżeli jest ona niezasadna,
– zmienia wyrok sądu pierwszej instancji i orzeka co do istoty sprawy, jeśli apelacja jest zasadna, ewentualnie również zmienia zaskarżoną decyzję/orzeczenie organu,
– uchyla wyrok, lub uchyla wyrok i zaskarżoną decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji bądź bezpośrednio organowi, jeśli stwierdzi nieważność postępowania lub gdy sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty postępowania albo postępowanie dowodowe wymaga przeprowadzenia w całości (art. 386 k.p.c.).

Sąd apelacyjny sporządza z urzędu uzasadnienie wyroku wówczas gdy jest to orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, gdy uchyla zaskarżony wyrok. W pozostałych przypadkach strona, ażeby uzyskać uzasadnienie wyroku powinna złożyć wniosek w tym przedmiocie (art. 387 k.p.c.) (zasady i terminy analogiczne jak przy orzeczeniu sądu pierwszej instancji).

ICF 

W sprawach dotyczących niepełnosprawności zarówno organy administracyjne jak i sądy stają przed bardzo trudnym zadaniem wydania orzeczenia jak najbardziej kompleksowego i spełniającego oczekiwania osób inicjujących dane postępowanie.
Można domagać się, ażeby przed wydaniem orzeczenia lekarze orzecznicy czy biegli sądowi oparli swoje opinie o Międzynarodową Klasyfikację Funkcjonowania niepełnosprawności i zdrowia – ICF.

ICF dostarcza bowiem ustandaryzowany system kodów i kwalifikatorów, który pozwala na precyzyjny opis rzeczywistego stanu rzeczy. Pozwala na precyzyjne określenie: 

• stopnia niezdolności do pracy 
• zakresu niepełnosprawności 
• potrzeby wsparcia i opieki 
• możliwości rehabilitacji i poprawy stanu funkcjonowania 

ICF pozwala zobaczyć więcej niż medycyna. Diagnoza mówi nam, jaka jest choroba. ICF mówi, jak ta choroba wpływa na życie człowieka – czy może chodzić, uczyć się bez przeszkód, pracować, czy ma wsparcie środowiska. 

Korzyści z zastosowania ICF w opiniach:
– dokładność – dokładne określenie stopnia ograniczeń funkcjonalnych;
– porównywalność – możliwość porównywania różnych opinii dzięki standaryzacji;
– kompleksowość – uwzględnienie nie tylko aspektów medycznych, ale także społecznych i środowiskowych

ICF pozwala na obiektywizację oceny stanu funkcjonalnego osoby badanej. 

Europejska Karta dla Osób z Niepełnosprawnościami 

Komisja Europejska pracuje nad Europejską Kartą dla Osób z Niepełnosprawnościami. Jej wypracowanie spowoduje, że możliwy będzie dostęp do niektórych usług publicznych na równi we wszystkich krajach. Oczekiwanym skutkiem ma być to, że orzeczenie wydane w Polsce honorowane będzie np. w Niemczech czy we Francji. Karta będzie mogła być wykorzystywana w różnych obszarach, takich jak sport, rekreacja, kultura, transport. Prowadzone są też dyskusje nad rozszerzeniem przywilejów związanych z posiadaniem karty np. uprawnienia do korzystania z miejsc parkingowych dla osób z niepełnosprawnościami. Propozycja regulacji została zatwierdzona w 2023 r.